Қазақ ертегілеріндегі сіз білмеуі мүмкін ғажайып құбыжықтар

Қазақ ертегілерінде шамамен 40-қа жуық түрлі құбыжық кездеседі. Caravan.kz дерегіне сүйенген QZ NEWS олар туралы толығырақ баяндайды.

Айдаһар

Көп жағдайда айдаһарды батыстық айдаһар сияқты – қанатты, от шашатын бейнелейді. Алайда қазақ айдаһары шығыс дәстүріне жақын: ол – өзен не көлде мекендейтін, қуаңшылықты жақтырмайтын, тірі жанның қанымен қоректенетін алып су жыланы. 100 жыл бойы адам көзіне түспеген жылан айдаһарға айналады деп сендірілген.

Тағы 100 жыл өмір сүрген айдаһар әдемі әйел — айдаһар-әйелге айнала алады. Аңыздарда ол қарапайым адамға тұрмысқа шығып, түнде оның қанын ішетін болған. Жамбыл облысының тұрғындары бұрын айдаһар Көккөл көлінде мекендейді деп сенген. Олардың айтуынша, айдаһардың мойны ұзын, арқасында өркеші бар, ал кернейдің дауысындай шыққан.

Айдаһар көлдің суын кешіп өткенде, суы емдік қасиетке ие болады деп сеніп, тұрғындар ерекше дыбысты ести салысымен ыдыстарын алып су толтыруға жүгіретін. Басқа бір аңызда айдаһар Бәйтерек ағашының тамырында тұрып, Самұрық құсы басына салатын алтын жұмыртқаларды жейді. Айдаһар мен Самұрықтың шайқасы тәуліктің ауысуын, жыл мезгілдерінің өзгеруін, жақсылық пен жамандықтың символы болатын.

Қонаяқ

Бұл кейіпкердің аты «бау аяқты» деген мағына береді. Ол дәл солай бейнеленеді: үсті — адам, ал аяқтарының орнына ұзын мықты баулар немесе берік құйрықтар бар. Қонаяқ орман ішінде, жол жиегінде, шағын аралдарда өмір сүріп, жолаушыларды аңдиды. Кездескен адамды аяқ-бауларымен шырмап, өзін сүйретіп жүруге мәжбүрлейді. Адам әбден шаршағанда, қонаяқ оны тұншықтырып, жеп қояды. Қонаяқ бейнесі қазір Гарвард өнер музейінде сақталған көне қолжазбалардың бірінде бар.

Албасты

Бұл тылсым әйел жаратылыс өте жиіркенішті — семіз, түкті, жалаңаш күйінде бейнеленеді. Оның үш көзі, ұзын тырнақтары, әрі салбыраған үлкен омырауы бар. Албасты оларды жүріске кедергі болмасын деп иығына асып қояды. Сол омырауларымен адамды ұрып өлтіре алады. Тағы бір белгісі — ашық түсті, өте ұзын, жайылған шашы. Қазақ әйелдері әдетте ұзын қара шаштарын өріп жүретіндіктен, бұл ерекше сипат болып саналады. Албасты жануарларға да, түрлі заттарға да айналып кете алады.

Ол баланы ауыстырып қояды, адамдарға ауру-жамандық жіберуі мүмкін, ал ұнатқан адамын керісінше бақ пен сәттілікке кенелтеді. Албастыны бағындыру үшін оның тарағын, кітабын немесе тиынын қолға түсіру қажет – ол заттар оған өте қымбат. Албасты әсіресе әйелдерге, соның ішінде жас қыздарға қауіпті. Ол бос жатқан жерлерде: қираған үйлерде, тік жарларда, ескі ағаштарда (көбіне жаңғақ ағаштарында) жасырынып жүреді.

Алғашында албасты өте жылы шырай танытып, әлсіз болып көрініп, көмек сұрайды. Көбіне ол шашын жууға жәрдем сұрап, ал көмектескен қыз оның шашына қол тигізген сәтте қатты ауырып қалатын. Басқа нұсқада албасты босанған әйел есінен танып қалған кезде оның өкпесін ұрлап, суға батырып жіберсе, әйел өледі.

Мыстан кемпір

Мыстан – адам емес, жын тектес, өте жылдам қарт кемпір. Шауып келе жатқан атты да қуып жетеді. Айласы мен қуалығының арқасында батырларды жеңіп, қарапайым адамдарды алдап соғады. Кейде құрметті қария бейнесінде елге келіп қонады. Сырт келбеті – шашы ұйпа-тұйпа, тістері қақсап тұрған, қорқынышты кейуана. Ол азық-түлікті бүлдіреді, балаларды ұрлайды, қарғайды және түрлі кесірін тигізеді.

Жалмауыз кемпір

Бұл кейіпкер кейде Баба-ягаға теңестіріледі, бірақ қазақ жалмауыз кемпірі көбіне мифологиялық Хель немесе грек Церберіне жақынырақ. Кейбір ертегілерде ол жер асты әлемінің күзетшісі болып, тұтқын адамдарды қайнап жатқан майға салып жейді, көбіне жастарды таңдайды. Жалмауыздың жеті басы және кейде үлкен өркеші бар, күші соншалық батырлармен бетпе-бет айқасады. Өте жылдам, кейде ұшады.

Негізгі қаруы — үштен аспайтын алып тістері. Сол тістерімен адамды бір-ақ соққымен қақ айырады. Жалмауыз кемпір — кәдімгі өңін өзгерте алатын мыстан: ол сұлу қызға, қорқынышты мақұлыққа, тіпті өзен үстімен қалқып жүретін өкпеге айнала алады. Бейкүнә зат кейпіне еніп, адамға жақындап, қанына қанып отырады. Қаңтар есімді суретші жалмауызды дәл осылай бейнелеген.

Жезтырнақ

Атауы «жез тырнақ» дегенді білдіреді. Сол жездей тырнақтарын жезтырнақ ұзын жеңнің астына жасырады. Ол алтын-күміспен әшекейленген қымбат киім киеді, жүрісі сыңғырлаған әшекейлерімен ерекшеленеді. Жезтырнақ – биік, сымбатты, өте сұлу, бірақ тұйық мінезді қыз. Оның үнінің қаттылығы сонша, құстарды әуеде-ақ өлтіреді. Сол дауыстан ұсақ жануарлар да қырылады.

Кейде оның жез тұмсығы бар деп те айтылады. Мінезі мен әрекеті қан ішерлерге ұқсайды: далада немесе үңгірде тұрып, жалғыз адамдарды қанын сорып өлтіреді. Кез келген мейманды жылы қарсы алады, бірақ түнде олардың тамағын тырнағымен кесіп, қанын ішпек болады. Алайда ертегілерде жолаушылар көбіне аман қалады. Жезтырнақ кейде түнде от басына келіп, адамдарды көзбен арбайды. Егер оны өлтірмесе, ол артынан қуып, адамды тыныш қоймайды. Жеңген адамның еншісі — жезтырнақтың қазынасы.

Сөрел

Бұл — жезтырнақтың күйеуі. Егер жезтырнақ өлтірілсе, сөрел әйелінің кегін қуып, жолаушыларды аңдиды. Оны өлтірсе де қудалау тоқтамайды, өйткені олардың балалары да өш алуды жалғастырады. Тек бүкіл отбасын жойған соң ғана адам тыныш өмір сүре алады. Сөрел сипаттамасында орыс ертегісіндегі орман иесіне ұқсайды: орманда тұрады, өте ұзын әрі күшті. Өз құрбандарын өте ерекше тәсілмен – шекесін қытықтап өлтіреді.

Күлдіргіш

Қызығы, адамдарды қытықтап өлтіретін басқа мақұлықтар да болған, оларды «күлдіргіш» деп атаған. Бірақ олардың сыртқы бейнесі сөрелден мүлде өзгеше. Күлдіргіштер көбінесе алып кеуделі қыздар ретінде суреттеледі. Кейде жалаңаш, кейде киінген күйінде кездеседі. Олар орманда да, далада да, тіпті кейде ауыл үйлерінде де пайда болып, адамдарға ерсі әрекет жасап, зиян тигізеді. Оттан қорықпайды, тіпті өздері жағады. Күлдіргіш жас жігіттерді арбайды да, өлтіреді. Егер жігіт аман қашып, күлдіргіштің бір затын алып кетсе, олар әлгі затты қайтаруды талап етіп, оны ұзақ қуады.