Балаларының көзінше темекі шегіп, алкоголь ішкен ата-аналарға айыппұл салынады
Бастапқыда мемлекет отбасы істеріне барынша араласпауға тырысқан. Алайда соңғы уақытта бұл ұстаным өзгерді. Ювеналды әділет пен баланың құқықтарын қорғау ата-аналардың мінез-құлқына айтарлықтай шектеулер қойды. Мәселен, балалардың көзінше алкогольдік ішімдік ішу мен темекі шегу үшін ата-аналарға жаза қарастырылған, деп хабарлайды QZ NEWS Zakon.kz сайтына сілтеме жасап.
Ата-аналардың өз балаларына қатысты құқықтарын шектеудегі ең маңызды қадамдардың бірі физикалық жазаға тыйым салу болды. Айта кетейік, 2024 жылғы 16 маусымнан бастап Қазақстан Республикасында кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылыққа нөлдік төзімділікті белгілейтін нормалар күшіне енді.
Мысалы, дәстүрлі отбасылық тәрбиеде «белдікпен жазалау» деп аталған әрекет. Әкелердің «белдікпен ұру», аналардың «аяқ киіммен ұру» әдістері. Мұның барлығы сол кезде күшіне енген Қылмыстық кодекстің 109-1-бабының диспозициясына толық сәйкес келеді, яғни: кәмелетке толмаған адамға денсаулыққа жеңіл зиян келтірмей, бірақ физикалық ауырсыну туғызған күш қолдану (соққы).
Мұндай әрекет үшін кемінде бір айдан кем емес, 50 тәулікке дейін қамауға алу жазасы қарастырылған.
Дегенмен, қамаға алу үйлерінің жетіспеушілігін ескере отырып, іс балама жаза – 100-ден 200 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейінгі айыппұлмен шектелуі мүмкін. Еске салайық, 2026 жылы 1 АЕК мөлшері 4325 теңгені құрайды.
16 жасқа дейінгі жасөспірімдер әкімшілік жауапкершілікке тартылмайды, ал олардың теріс қылықтары үшін айыппұлды ата-аналары төлейді. Бұл Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 127-бабына сәйкес: «ата-аналардың немесе басқа да заңды өкілдердің кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеу, күту және асырау жөніндегі міндеттерін орындамауы» үшін.
Бұл мемлекеттің балаларын асырау мен тәрбиелеу жауапкершілігін әділ түрде ата-аналардың өзіне жүктейтінін білдіреді. Ал онда оларға белгілі бір «өкілеттіктер» беру де қисынды сияқты…
Алайда әңгіме қазір басқа мәселе жайлы. Жоғарыда аталған ӘҚБтК-нің 127-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер ата-аналар кәмелетке толмаған балаларының көзінше алкогольдік ішімдіктер ішіп немесе темекі өнімдерін тұтынса, оларға 10 АЕК мөлшерінде әкімшілік айыппұл салынады.
Әрине, аталған бапта ата-ана міндеттерін орындамаудың барлық мүмкін жағдайлары нақты көрсетілмеген.
Дегенмен, қарапайым логикалық қорытынды жасайық. «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» заңның 37-бабында былай делінген:
«Ата-аналар, баланың басқа да заңды өкілдері, мемлекеттік органдар, сондай-ақ баланы тәрбиелеу және білім беру функцияларын жүзеге асыратын ұйымдар салауатты өмір салтын және алкоголь өнімдері мен темекі бұйымдарының зиянын насихаттауға міндетті».
Демек, ата-ананың өз баласының көзінше алкоголь ішіп, темекі шегуі (әрине, куәгерлер болуы тиіс, мысалы, мейрамханада) – саламатты өмір салтын және зиянды әдеттердің қауіптілігін насихаттау жөніндегі ата-ана міндетін бұзу болып саналады. Сондықтан бұл әрекет ата-аналардың тәрбиелеу міндеттерін орындамауы ретінде, яғни ӘҚБтК-нің 127-бабы бойынша саралануы мүмкін.
Егер мұндай жағдай бір жыл ішінде қайталанса, айыппұл 15 АЕК-ке дейін өседі, сондай-ақ 5 тәулікке дейін әкімшілік қамауға алу жазасы қолданылуы мүмкін (ӘҚБтК 127-бабының 2-бөлігі).
Ал егер ата-ана кәмелетке толмаған баланың (18 жасқа дейін) көзінше алкоголь ішіп қана қоймай, оған ішімдік ұсынып, бала оны тұтынған болса, бұл заң тұрғысынан «кәмелетке толмағанның алкогольдік ішімдік ішуіне әкеп соққан әрекет» деп бағаланады (ӘҚБтК 127-бабының 3-бөлігі). Мұндай «педагогикалық емес» мінез-құлық үшін ата-аналарға (сондай-ақ тәрбиелеу міндеті жүктелген басқа да тұлғаларға) 20 АЕК-ке дейін айыппұл салынып, 10 тәулікке дейін қамауға алу жазасы қолданылуы мүмкін.